มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ร่วมกับ มูลนิธิอาจารย์ป๋วย และตัวแทนจากองค์กรต่างๆ ประกาศจัดตั้ง สถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ เพื่อสืบสาน เจตนารมณ์อาจารย์ป๋วย ในรูปแบบการจัดกิจกรรม เพื่อส่งเสริมและพัฒนา คุณธรรม การศึกษา และธรรมาภิบาล

ในโอกาสวันคล้ายวันเกิด ศาสตราจารย์ ดร.ป๋วย อึ๊งภากรณ์ 9 มีนาคม 2543 มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์ได้จัดงาน รำลึกถึงอาจารย์ป๋วยขึ้น ทั้งพิธีสงฆ์ ณ บริเวณหน้าตึกโดม และการปาฐกถาพิเศษ ณ ห้องประชุมชั้น 4 ตึกอเนกประสงค์ นอกจากนี้ ยังมีการแถลงข่าว การจัดตั้ง สถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ ด้วย โดยรองศาสตราจารย์ ดร.นริศ ชัยสูตร อธิการบดี มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวว่า หลังจากอาจารย์ป๋วย ได้ถึงแก่อนิจกรรม ไปแล้วเมื่อวันที่ 28 กรกฎาคม 2542 ที่ผ่านมา บุคคลที่เคยเป็น ลูกศิษย์อาจารย์ป๋วย หรือผู้ที่เคารพรักศรัทธา ในตัวอาจารย์ป๋วย ต่างต้องการแสดงออก หรือทำกิจกรรม เพื่อสดุดีและระลึก ถึงอาจารย์ป๋วย และจากการประชุม อย่างไม่เป็นทางการ ของบุคคล ซึ่งประกอบด้วย ศาสตราจารย์ คุณหญิงนงเยาว์ ชัยเสรี ม.ร.ว.ปรีดิยาธร เทวกุล คุณไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม ดร.อรัญ ธรรมโน ดร.ยงยุทธ ยุทธวงศ์ คุณสุวัฒน์ ทองธนากุล คุณพูลทรัพย์ ปิยะอนันต์ คุณมนู เลียวไพโรจน์ และอีกหลายๆ ท่าน รวมทั้งบุคลากร ในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จึงได้มีความคิด ที่จะจัดตั้ง สถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ ขึ้น เพื่อให้เกิดการรวมตัว ในการทำกิจกรรมต่างๆ ในการสืบสานปณิธาน อาจารย์ป๋วย

เกี่ยวกับเรื่อง การดำเนินงาน ของสถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ คุณไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม ผู้อำนวยการธนาคารออมสิน ในฐานะผู้แทน มูลนิธิอาจารย์ป๋วย กล่าวในรายละเอียดว่า การดำเนินงานของ สถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ จะอยู่ภายใต้ มูลนิธิอาจารย์ป๋วย ซึ่งก่อตั้งมากว่า 10 ปี แล้ว และมีสภาพเป็นนิติบุคคล แต่เนื่องจากว่าปัจจุบัน มูลนิธิอาจารย์ป๋วย มีขอบเขตการทำงาน ที่ไม่กว้างขวางมากนัก ซึ่งมีวัตถุประสงค์หลัก เฉพาะให้ทุนการศึกษา และส่งเสริมการวิจัย แต่จุดมุ่งหมาย ของสถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ จะขยายวัตถุประสงค์ และมีการจดทะเบียนเพิ่มเติม คือ จากส่งเสริม เพียงการให้ทุน การศึกษา ก็มาเป็นส่งเสริมหลายๆ เรื่อง ซึ่งเท่าที่ได้พูดคุยกัน ก็ได้แนวคิดว่า สถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ จะมีขอบข่าย ในการดำเนินงาน 4 เรื่องใหญ่ๆ ด้วยกันคือ

เรื่องที่ 1. ส่งเสริมคุณภาพชีวิต คุณภาพสังคม การพัฒนาสังคม พัฒนาชนบท พัฒนาเมือง พัฒนาชุมชน ซึ่งอาจารย์ป๋วย ได้ตอกย้ำมาก เรื่องการพัฒนาว่า ต้องนำไปสู่คุณภาพชีวิต ดังที่ท่านเคยเขียนไว้ใน "คุณภาพแห่งชีวิต ปฏิทินแห่งความหวัง จากครรภ์มารดา ถึงเชิงตะกอน"
เรื่องที่ 2. เรื่องของการศึกษา ซึ่งอาจารย์ป๋วยเน้นมาก ถึงขั้นไปศึกษาวิจัยด้วยตนเอง ในเรื่องของการศึกษา ทั้งในระบบโรงเรียน และนอกโรงเรียน และได้ส่งเสริมการศึกษา ในหลายรูปแบบ
เรื่องที่ 3. เรื่องธรรมาภิบาล (Good Governance) ซึ่งเป็นจุดเด่นจุดหนึ่ง ของสถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ เพราะอาจารย์ป๋วย เป็นตัวอย่างที่ดี ในเรื่องการปฏิบัติตาม หลักธรรมาภิบาล ซึ่งรวมความถึง ประชาธิปไตย เสรีภาพ ความเป็นธรรมในสังคม ความซื่อสัตย์สุจริต ความถูกต้องดีงามต่างๆ
ส่วน เรื่องที่ 4. ที่สถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ จะให้ความสำคัญ เป็นเรื่องเกี่ยวกับ คุณธรรม จริยธรรม ในการดำรงชีวิต ในการทำงาน การบริหาร การปกครอง ซึ่งอาจารย์ป๋วย เป็นผู้มีคุณธรรมที่ สูงส่ง หนักแน่น จริงจัง และต่อเนื่อง

โดยทั้ง 4 เรื่องที่กล่าวมา จะเป็นแนวใหญ่ๆ ที่ผู้เคารพนับถือ ศรัทธา ชื่นชม และต้องการ สานต่อเจตนารมณ์ ปณิธาน หรืออุดมการณ์ ของอาจารย์ป๋วย จะช่วยกันทำ โดยกลุ่มองค์กร หรือเครือข่ายต่างๆ และสถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ จะทำหน้าที่ ผูกเชื่อมโยงกิจกรรม เข้าด้วยกัน ในลักษณะเกื้อกูล ให้องค์กรเกื้อหนุน ซึ่งกันและกัน สอดประสานกัน ให้เกิดพลังมากขึ้น ในสังคม

คุณไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม กล่าวเพิ่มเติมว่า การดำเนินงาน ของสถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ ที่เป็นรูปธรรมนั้น เบื้องต้น จะดำเนินการก่อสร้าง ลานอาจารย์ป๋วย ที่มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต ซึ่งเป็นสถานที่ ที่จะระลึกถึงอาจารย์ป๋วย ในฐานะที่ เป็นผู้ริเริ่มก่อตั้ง มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ณ ศูนย์รังสิต และจะเป็นที่ ที่จะจัดกิจกรรมต่างๆ เพื่อส่งเสริม ธรรมาภิบาล และกิจกรรมต่างๆ ตามที่อาจารย์ป๋วย ได้ปฏิบัติเป็นตัวอย่าง เสมอมา ส่วนกิจกรรมอื่นๆ จะทยอยดำเนินการ โดยกลุ่มเครือข่ายต่างๆ ตามความถนัด ความสนใจ และโอกาสความเป็นไปได้

สำหรับบุคคลที่ริเริ่ม จัดตั้งสถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ ที่รองศาสตราจารย์ ดร.นริศ ชัยสูตร กล่าวถึงในเบื้องต้น ได้ระบุจำนวนกรรมการชุดแรก ของสถาบัน ไว้ประมาณ 11-15 คน โดยพยายามกระจาย ในกลุ่มคนต่างๆ เป็นต้นว่า กลุ่มลูกหลาน กลุ่มมหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์ กระทรวงการคลัง สำนักงบประมาณ ธนาคารแห่งประเทศไทย มูลนิธิ สมาคมที่เกี่ยวข้อง รวมถึงบัณฑิตอาสาสมัคร ศิษย์เก่ามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เป็นต้น ที่จะมาร่วมเป็นกรรมการชุดแรก แต่ไม่ได้หมายความว่าจะผูกขาด กับบุคคลเหล่านี้ ตลอดไป ซึ่งเมื่อได้เริ่มไปแล้ว คงจะมีวิวัฒนาการ ต่อไปอาจจะมีบุคคลอื่นๆ ที่สนใจ ที่เกี่ยวข้อง เข้ามาเป็นกรรมการ เพื่อจะร่วมบริหาร และผลักดันให้งานของสถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ เดินไปในทางที่ประชาคมต้องการ ต่อไป คุณไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม กล่าวในที่สุด